تبلیغات
اهمیت آب و خاک - انواع فرسایش خاک(قسمت چهارم)

انواع فرسایش خاک(قسمت چهارم)

یکشنبه 13 اردیبهشت 1388 05:34 بعد از ظهر

نویسنده : هادی
              

9- مبارزه با فرسایش بادی

 

باد مانند آبهای جاری، ولی به مقیاس کوچکتر، شکل سطح زمین را تغییر می­دهد. این عمل بخصوص در مناطق خشک و صحرایی که تغییر سریع دمای هوا موجب تشکیل بادهای قوی و دائمی می­شود، شدت بیشتری دارد. تغییر شکل سطح زمین بوسیله باد طی سه مرحله فرسایش، حمل و رسوبگذاری انجام می­شود.

فرسایش بادی به دو صورت "روبش یا بادروبی" و "سایش" است. در جاهایی از سطح زمین که پوشیده از ذرات ریز و ناپیوسته و عاری از رطوبت و پوشش گیاهی است، جریان هوا می­تواند ذرات را با خود حمل کند. بادبردگی تا رسیدن به سطح ایستایی ادامه می­یابد. در جاهایی که زمین از ذرات ریز (ماسه و لای) و درشت (شن و قلوه­سنگ) درست شده است، باد بطور انتخابی ذرات ریز را حمل می­کند و ذرات درشت به تدریج بصورت پوشش ممتدی درمی­آیند که اصطلاحا "سنگفرش بیابان" نامیده می­شود. این پوشش از فرسایش بیشتر سطح زمین توسط باد جلوگیری می­کند.

ذراتی که بوسیله باد حمل می­شوند پس از برخورد به موانعی که بر سر راه آنها قرار دارند، موجب سایش سطح آنها می­شوند. قطعات و تکه سنگهای پراکنده، بیرون­زدگیها و حتی موانع مصنوعی مثل ساختمانها، دیوارها، تیرهای برق یا تلفن ممکن است در معرض سایش بادی قرار گیرند. سایش معمولا بر اثر برخورد ذراتی که نزدیک سطح زمین حرکت می­کنند، انجام می­گیرد. مبارزه با فرسایش بادی نیز مانند فرسایش آبی به دو طریق صورت می­گیرد:

 

1-     مبارزه غیر مستقیم:

 

       در مبارزه غیر مستقیم با فرسایش بادی یا پیشگیری و ممانعت از اثر فرسایشی باد از اثر حفاظتی گیاه و هوموس استفاده می­شود. افزایش پوشش گیاهی و هوموس هم از جمله به طرق زیر صورت می­گیرد: جلوگیری از چرای بی­موقع و بیش از حد احشام در مراتع و مزارع، استفاده از اراضی بر حسب استعداد آنها، کشت گیاهان مناسب،‌ بویژه گیاهان بومی منطقه و همچنین دادن هوموس به زمین.

 

2-     مبارزه مستقیم:

 

      در نقاطی که باد، خاک را رفته و باعث خرابی شده و می­شود، باید اقدامات جدی­تر و موثرتری برای جلوگیری از اثرهای تخریبی آن و همچنین مرمت خاکهای فرسایش یافته صورت گیرد. چون شدت فرسایش و دیگر اثرهای تخریبی باد، با سرعت باد رابطه مستقیم دارد پس ضروری است که عمل مبارزه در درجه اول در جهت کاهش سرعت باد باشد. ازاین­رو در مبارزه مستقیم، همواره سعی بر این است که از سرعت باد تا به حدی که قدرت حمل نداشته باشد، کاسته شود. برای این منظور موانعی در سر راه باد بوجود می­آورند تا شدت آن را به کمتر از سرعت آستانه فرسایش برسانند. این موانع بادشکن نام دارد.

      بادشکن­ها دیوارهای مخصوصی از ردیف درختان هستند که برای کاهش سرعت و شدت باد و خسارات ناشی از آن ساخته می­شوند. بادشکن را نسبت به شرایط و امکانات، از موجودات زنده (گیاه) یا از مواد غیر زنده درست می­کنند. بادشکن زنده از یک یا چند ردیف درخت تشکیل شده­است که بطور عمود به جهت باد کاشته می­شوند. در نقاطی که شرایط محیط اجازه رشد به گیاهان را نمی­دهد یا زمینهای مورد حمله باد و هجوم از ماسه مساحت زیادی نداشته باشد یا احتیاج به موانع بلند نباشد، از موانع غیر زنده مانند حصیر، نی، سرشاخه درخت، بشکه، تخته­های بلند و غیره به عنوان بادشکن و برای جلوگیری از حرکت ماسه و همچنین فراهم شدن امکانات جهت سبز شدن بذر و رشد گیاه استفاده می­شود[9].

      برای نتیجه­گیری بهتر از احداث بادشکن، باید بویژه نکات ذیل را مورد توجه قرار داد:

- انتخاب نوع درخت بادشکن با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی محل.

- بررسی وضع خاک بویژه از لحاظ ساختمان و ریزی و درشتی خاکدانه­ها به منظور تعیین آستانه فرسایش و همچنین درجه شوری و PH آن.

- تعیین حداکثر سرعت باد و پیدا کردن جهت موثر و خطرناک آن.

- تعیین جهت بادشکن، فاصله دو بادشکن، طول و عرض و تراکم بادشکن.

      بادشکن­ها موجب کاهش سرعت و شدت باد می­شود و از قدرت حمل بار آن می­کاهد. باد هنگام برخورد به بادشکن، از سرعتش کاسته می­شود. اما پس از پیمودن مسافتی مجددا سرعتش زیاد می­شود.

3-     تثبیت ماسه­های روان:

      ماسه­های روان به توده یا تپه­های ماسه­ای اطلاق می­شود که بر اثر فرسایش بادی یا به عبارت دیگر طوفانهای ماسه­ای بوجود آمده و فاقد پوشش گیاهی است.

      عاری بودن این تپه­ها از گیاه یا پوشش زنده سبب می­شود که توده­های ماسه­ای نتوانند در مقابل اثر فرسایشی بادهای شدید ثابت بماند، در نتیجه با وزش باد جابجا می­شود (ماسه­های روان).

      همزمان با اجرای برنامه­هایی به منظور تثبیت ماسه­های روان، باید حتی­الامکان اقداماتی نیز در جهت تعدیل طوفانهای ماسه­ای و همجنین جلوگیری از حرکت ماسه­ها در منشا صورت گیرد تا ماسه­ها اصولا نتوانند حرکت کنند و تپه­های ماسه­ای یا ماسه­های روان را بوجود بیاورد که ما دائم مجبور به تثبیت کردن آنها بشویم.

      منظور از تثبیت، جلوگیری از حرکت ماسه­هاست که معمولا به دو طریق صورت می­گیرد: یکی از طریق ایجاد موانع غیرزنده (پرده­ها و چیزهایی از حصیر، نی، سرشاخه درختان یا شبکه­هایی از تخته یا تورکیسه­های ماسه و غیره) و پوشش گیاهی و دیگر از طریق استفاده از ماده نفتی بخصوص به نام مالچ نفتی.

          الف) تثبیت ماسه­های روان از طریق ایجاد موانع غیر زنده و پوشش گیاهی

          همانطور که اشاره شد، بهترین روش برای تثبیت ماسه­های روان همان ایجاد پوشش گیاهی در روی آنهاست. اما چون مدتی طول می­کشد تا گیاه رشد بکند و در تثبیت موثر واقع بشود یا همچنین اگر شرایط طوری باشد که گیاه نتواند بروید یا نتواند به آسانی بروید، پرده­ها یا چپرها یا بطورکلی موانعی از مواد مختلف، مانند نی، سرشاخه، حصیر و غیره در سطح تپه­های ماسه­ای بوجود می­آورند تا جلوی حرکت ماسه­ها را بگیرد و در ضمن شرایط را برای سبز شدن بذر یا رشد گیاه فراهم سازد.

          در نقاطی که شرایط برای ایجاد پوشش گیاهی مساعد است، بهتر است به جای ایجاد پرده یا چپر، گیاهانی که رشد سریع و اثر تثبیت کننده قوی دارند و با شرایط جغرافیایی منطقه مورد نظر سازگار هستند، در درجه اول گیاهان بومی آن منطقه را کاشت.

          ب) تثبیت ماسه­های روان با استفاده از مالچ نفتی

          مالچ کلمه­ای است انگلیسی به معنی "پوشش" که بیشتر در کشاورزی به کاربرده می­شود و به مواردی اطلاق می­گردد که می­تواند ایجاد پوشش محافظی بر روی زمین یا در اطراف ریشه گیاه بکند.

          مالچ ماده جدیدی نیست، بلکه قدمت آن به موقعی می­رسد که حفظ ریشه گیاهان در مقابل تاثیر عوامل خارجی و همچنین کمک به رشد گیاه از طریق ایجاد یک پوشش نازک از موادی چون کاه، خاک اره، برگ در سطح زمین (به نام مالچ) امکان پذیر بوده است. این مواد که بصورت یک پوشش نازک و مجزا سطح خاک را می­پوشاند، از جهات مختلف خاک، آب و گیاه را حفظ می­کند.

      در سالهای اخیر بشر کموفق شده است ماده جدید دیگری به عنوان مالچ کشف کند و در کشاورزی و تثبیت ماسه­های روان مورد بهره­برداری قرار دهد. این ماده، مالچ نفتی نام دارد.

      مالچ نفتی از فراورده­های سنگین نفت است. این مواد ابتدا بصورت امولسیون درمی­آیند. آنگاه با وسایل مخصوصی بر روی زمین مورد نظر پاشیده می­شوند. پخش فراورده­های سنگین نفت بصورت امولسیون در آب سهل­تر صورت می­گیرد و امکان می­دهد که بتوانیم یک پرده یا قشر نازکی از آن را در سطح زمین بگسترانیم. این ماده امولسیونه (مالچ نفتی) پس از آنکه در سطح زمین پاشیده شد و با سطح خاک تماس پیدا کرد، آب خود را از دست می­دهد و قشر نازکی از ماده اصلی آن در سطح زمین بر جای می­ماند.

      مالچ نفتی با ایجاد قشری بر روی زمین، بخش فوقانی خاک را در مقابل عوامل گوناگون چون باد باران حفظ می­کند و موجب کاهش تبخیر می­گردد و بعنوان پرده عایق در جلوگیری از تغییرات ناگهانی دما و حفظ رطوبت خاک بسیار موثر است.

      معمولا مالچ نفتی را در تثبیت ماسه­های روان در شرایط ذیل بکار می­برند:

       - تپه­های ماسه­ای که به سرعت جابجا می­شوند و احتمال خطر جانی و مالی فراوان وجود دارد. بنابراین برای جلوگیری از آن باید بطور مستقیم در اسرع وقت مبارزه شود (مالچ در سطح توده­ها یا تپه­های ماسه­ای پاشیده شود).

       - به علت نامساعد بودن شرایط آب و هوایی، امکان ایجاد پوشش گیاهی نیست، پس باید با پاشیدن مالچ مانع از حرکت ماسه­ها شد.

       - امکان روییدن گیاه هست ولی استفاده از مالچ به سبز شدن بذر و رشد گیاه در روی تپه­ها یا توده­های ماسه­ای متحرک، کمک می­کند.

      بنابراین مالچ نفتی هم در مبارزه مستقیم و هم در مبارزه غیر مستقیم با حرکت ماسه­های روان بکاربرده می­شود[1].  

 

10- نتیجه­گیری 

 

همانطور که گفته شد خاک یکی از مهمترین منابع طبیعی هر کشور است و امروزه فرسایش خاک به عنوان خطری برای رفاه انسان و حتی برای حیات او به شمار می‌رود. در مناطقی که فرسایش کنترل نمی‌شود، خاک ها به تدریج فرسایش یافته، حاصلخیزی خود را از دست می دهند.

برای مبارزه با فرسایش هدف اول معمولا ایجاد پوشش گیاهی است ولی در شرایطی که امکان ایجاد پوشش گیاهی نیست برای مبارزه با فرسایش آبی در مناطقی با شیب کم تا متوسط از کشت روی خطوط تراز و در مناطق پر شیب ازسکوبندی و کشت نواری  استفاده می‌کنیم.

نتایج کشت روی خطوط تراز، نشان داد که این کشت نسبت به کشت در جهت شیب حدود 21 درصد افزایش محصول داشته است و همچنین کشت نواری نسبت به کشت روی خطوط تراز، فرسایش را حدود 50 درصد کاهش می­دهد.

در مبارزه با فرسایش بادی، در صورت نبودن امکان برای ایجاد پوشش گیاهی از تثبیت ماسه­ها با مالچ نفتی یا استفاده از موانع غیر زنده مانند حصیر، نی، سرشاخه درخت، بشکه، تخته­های بلند و غیره به عنوان بادشکن و برای جلوگیری از حرکت ماسه استفاده می­شود.




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -